Radioterapia


Radioterapia, określana dawniej curieterapią to metoda lecznicza wykorzystująca promieniowanie jonizujące w celu zniszczenia lub zahamowania wzrostu oraz podziału komórek nowotworowych. Obok chemioterapii oraz chirurgii onkologicznej jest jednym z najskuteczniejszych sposobów walki z rakiem.

Komórki nowotworowe rosną oraz dzielą się szybciej niż komórki normalne znajdujące się w otaczającej je tkance. Dlatego są zdecydowanie bardziej wrażliwe na prowadzone leczenie. Dodatkowo komórki zdrowe szybciej regenerują się po napromienianiu niż komórki nowotworowe. Jednak dawki promieniowania muszą być dobierane indywidualnie, tak aby działały w stosunku do komórek rakowych lecz w jak największym stopniu oszczędzając zdrowe tkanki.

Promieniowanie to energia przenoszona za pomocą fal lub też strumieni cząsteczek. Energia ta może rozchodzić się za pomocą wytwarzających ją urządzeń lub substancji radioaktywnych. Wykorzystując odpowiedni sprzęt energię tą kieruje się na nowotwór lub też obszar ciała, który został objęty chorobą rozrostową.

Radioterapia to metoda leczenia miejscowego – wpływa na komórki nowotworowe w określonym rejonie. Stosowane promieniowanie pochodzić może:

  • z emitera i wówczas mówimy o promieniowaniu zewnętrznym,
  • z implantu – małego pojemnika z materiałów radioaktywnych umieszczonego bezpośrednio w okolicy guza, w pobliżu miejsca lokalizacji guza (promieniowanie wewnętrzne) lub też w miejscu po usunięciu guza.

Radioterapię podzielić można ze względu na:

  • sposób napromieniowania – wówczas wyróżnia się:
    • brachyterapię – gdy źródło promieniowania znajduję się w kontakcie bezpośrednim z guzem,
    • teleradioterapię – gdy źródło promieniowania znajduje się w pewnej odległości od tkanek,
  • stan osoby chorej – wówczas wyróżnić można:
    • radioterapię radykalną, która ma na celu napromieniowanie guza lub też jego okolic w celi zniszczenia zmiany,
    • radioterapię paliatywną mającą łagodzić ból powodowany przez chorobę nowotworową (w przypadku gdy wyleczenie pacjenta nie jest możliwe),
    • radioterapię objawową, która ma na celu łagodzenie dolegliwości bólowych powodowanych przez przerzuty,
  • rodzaj generowanego w aparacie promieniowania:
    • promieniowanie pośrednio jonizujące, elektromagnetyczne – X oraz gamma,
    • promieniowanie cząstkowe – bezpośrednio jonizujące (elektron, proton, cząstka alfa oraz ciężkie jony – tlenu oraz węgla) i pośrednio jonizujące – neutron,
  • używaną energię:
    • radioterapia konwencjonalna (60-400keV) – małoprzenikliwe promieniowanie, miękkie, płytkie, graniczne, wykorzystywane w leczeniu nowotworów skóry,
    • radioterapia megawoltowa – promieniowanie gamma (generowane przez kobalt), promieniowanie X oraz elektrony.

Aparat do radioterapiiRadioterapia onkologiczna jest oddzielną i podstawową specjalnością lekarską. Łączy się bardzo ściśle z chemioterapią oraz onkologią kliniczną. W planowaniu radioterapii konieczna jest współpraca lekarza radiologa, elektroradiologa, technika elektroradiologii, fizyka medycznego oraz pielęgniarek. Konieczna jest także konsultacja z patomorfologiem w celu określenia rodzaju nowotworu. Nie każdy nowotwór wykazuje wrażliwość w stosunku do promieniowania jonizującego.

Wskazania i zastosowanie

Radioterapia wykorzystywana jest przede wszystkim w onkologii, w celu leczenia chorób nowotworowych, a także jako metoda łagodzenia bólu mającego związek z rozsianym procesem nowotworowym, np. w przypadku przerzutów nowotworowych do kości. Czasami napromienianie stosowane jest przed leczeniem operacyjnym. Wówczas ma na celu zmniejszenie wielości guza.

Radioterapia wykorzystywana jest podczas terapii nowotworów radiowrażliwych. Z roku na roku ilość pacjentów wyleczonych za pomocą tej metody rośnie. Radioterapia może być wykorzystywana jako samodzielna metoda lecznicza lub też jako terapia wspomagająca. Na przykład u chorych po przebytym leczeniu operacyjnym stosowanie radioterapii ma na celu zahamowanie wzrostu komórek nowotworowych, które mogły nie zostać usunięte podczas zabiegu. Zdarza się że radioterapia stosowana jest jednocześnie z chemioterapią.

Czasami radioterapię stosuje się nie w celu wyleczenia lecz jako sposób na zmniejszenie odczuwanego bólu wynikającego z obecności nowotworu. Dzięki zastosowaniu radioterapii możliwe jest zmniejszenie guzów w niektórych rodzajach nowotworów. Przez co zmniejsza się ich nacisk na okoliczne tkanki, w związku z czym odczuwany ból staje się słabszy.

Biorąc pod uwagę stan kliniczny pacjenta wyróżnić można trzy rodzaje radioterapii:

  • radioterapie radykalną, w której stosuje się jak największe dawki promieniowania jonizującego, w celu jak największej degradacji komórek nowotworowych,
  • radioterapię paliatywną, która stosuje takie dawki promieniowania, które skurczenie łagodzą bóle nowotworowe ponieważ zastosowane leczenie nie przyniosło skutecznych rezultatów,
  • radioterapię objawową stosowaną w łagodzeniu objawów bólowych podczas leczenia przednowotworowego, radioterapia objawowa stosowana jest w przypadku osób z przerzutami nowotworowymi do kości.

Dobór dawki oraz typu promieniowania zależny jest od rodzaju nowotworu, a także od tego jak głęboko w ciało promieniowanie ma wniknąć. Promieniowanie wysokoenergetyczne wykorzystywane jest w leczeniu różnych odmian nowotworów. Przed rozpoczęciem terapii bardzo ważne jest odpowiednie określenie obszaru leczenia, czyli miejsca napromieniania. Poprzedzone jest to badaniem fizykalnym oraz analizą historii choroby. Po wstępnej kwalifikacji lekarz wyznacza tak zwane punkty centrowania, czyli miejsca które w czasie kolejnych serii napromieniania będą pomocne w odtworzeniu identycznej pozycji ciała. Punkt centrowania najczęściej oznaczany jest za pomocą trwałego tuszu i ma postać niewielkich kropek. Następnie wykonywane są badania radiologiczne mające na celu określenie konkretnego zakresu leczenia. Celem tych badań jest dobór maksymalnej dawki promieniowania, która jednocześnie będzie bezpieczna dla zdrowa i nie uszkodzi okolicznych tkanek. Podczas badań określa się dodatkowo źródło promieniowania oraz liczbę koniecznych do wykonania zabiegów. Samo przygotowanie pacjent trwa najczęściej kilka dni.

Zabieg radioterapii wykonywany jest w specjalnie do tego przygotowanej sali, w której znajduje się aparat emitujący promieniowanie. Zazwyczaj konieczne jest wykonanie kilku serii zabiegów, z czego każda sesja trwa około 15-30 minut. Jednak samo napromienianie podczas jednej sesji, to zaledwie kilka minut. Podczas zabiegu należy leżeć nieruchomo. Czasami w celu ułatwienia utrzymania takiej pozycji wykorzystuje się specjalne podpórki. Podczas badania chory jest stale monitorowany. Jednak każdy nowy objaw trzeba niezwłocznie zgłosić lekarzowi. U niektórych pacjentów stosuje się tak zwaną terapię wewnętrzną. Wówczas w bezpośredniej okolicy nowotworu umieszcza się implant emitujący promieniowania. W takim przypadku pacjent powinien pozostać w szpitalu przez kilka dni. Implant taki może być czasowy lub też stały. W związku z tym, że poziom promieniowania jest największy podczas pobytu chorego w szpitalu, zdarza się że konieczne może być ograniczenie wizyt osób bliskich. Już niedługo po usunięciu implantu organizm przestaje być radioaktywny i do czasu opuszczenia przez pacjenta szpitala poziom promieniowania spada do bezpiecznego poziomu.

Przeciwwskazania

Do bezwzględnych przeciwwskazań radioterapii należy ciąży oraz okres karmienia piersią. Wśród przeciwwskazań względnych wyróżnia się natomiast: patologiczne złamania, niewydolność nerek, leukopenię, trombocytopenię oraz ucisk na rdzeń kręgowy.

W przypadku radioterapii radykalnej oraz radioterapii paliatywnej przeciwwskazaniami są:

  • czynna gruźlica płuc,
  • płyn w obrębie opłucnej,
  • stany zapalne w niedodmowej części płuca,
  • niewydolność oddechowo-krążeniowa, która nie poddaje się leczeniu,
  • rozpad w obrębie guza.

Powikłania i objawy niepożądane

Radioterapia jest metodą obarczoną ryzykiem powstawania licznych objawów niepożądanych. Leczenie za pomocą promieniowania jonizującego ma na celu zniszczenie komórek nowotworowych, jednak w wyniku zastosowanej terapii może dojść do uszkodzenia komórek zdrowych. Dotyczy to przede wszystkim komórek ulegającym szybkim podziałom. Przed rozpoczęciem leczenia warto rozważyć czy terapia przyniesie oczekiwane rezultaty.

Efekty uboczne terapii zależne są od stosowanych dawek promieniowania oraz od miejsca napromieniania. Także obecność innych schorzeń oraz ogólny stan organizmu mogą wpływać na występowanie niepożądanych objawów. W trakcie prowadzonego leczenia należy informować lekarza prowadzącego o każdym nowym objawie. Między innymi o pojawieniu się kaszlu, gorączki nadmiernej potliwości czy o zmianie charakteru występującego bólu. Objawy uboczne radioterapii pojawić się mogą w trakcie jej trwania, albo do trzech miesięcy po zakończeniu terapii i wówczas można mówić o powikłaniach wczesnych. Czasami występują również powikłania późne, które pojawiają się od kilu do kilkunastu miesięcy, a nawet paru lat po zakończonej terapii. W nielicznych przypadkach mogą mieć one nieodwracalny, utrwalony charakter. Jednak najczęściej ustępują po paru tygodniach. Znaczną część skutków niepożądanych można redukować za pomocą odpowiednio dobranej diety lub przez stosowanie leków.

Podczas radioterapii warto zatroszczyć się o skórę. W trakcie leczenia lepiej wybierać miękkie materiały, z tkanin naturalnych. Szczególnie w miejscu, którego leczenie dotyczy. Kosmetyki stosowane w rejonie poddawanym napromienianiu oraz chęć usunięcia owłosienia z tej okolicy powinny zostać skonsultowane z lekarzem. Miejsca poddawanego napromienianiu nie wolno drażnić, pocierać ani drapać. W czasie leczenia najlepiej korzystać z letnich kąpieli.

Występujące u pacjentów skutku uboczne są różne. Mogą nie występować w ogóle lub też mieć bardzo łagodny przebieg. Najczęściej pacjentom dokuczają objawy takie jak: zmęczenie, utrata apetytu oraz zmiany skórne, takie jak zaczerwienienia, zmiana koloru skóry oraz blizny. Znaczna część pacjentów odczuwa nadmierne zmęczenie po kilku tygodniach radioterapii. Jednak zmęczenie to mija już parę tygodnie po zakończeniu leczenia. Zmiany obejmujące skórę przebiegać mogą pod różną postacią. Często jest to przesuszenie z towarzyszącym świądem czy zaczerwienienie. Niektóre obszary skóry mogą stać się nadmiernie mokre. Zdarza się również, że powstające zmiany są bolesne. W trakcie leczenie, do kilku miesięcy po zakończeniu terapii skóry poddanej napromienianiu nie powinno się opalać. Po paru tygodniach od zakończenia leczenia stan skóry powinien zacząć się poprawiać.

Wśród innych powikłań radioterapii wymienia się także utratę apetytu, biegunkę oraz zmianę w odczuwaniu smaku spożywanych pokarmów. Związane jest to z uszkodzeniem komórek przewodu pokarmowego, które należą do grupy komórek ulegających szybkim podziałom. Podczas terapii zaleca się częste spożywanie niewielkich, lekkostrawnych posiłków.

Skutkiem radioterapii może być również zapalenie tkanek, a także narządów znajdujących się w okolicy miejsca napromieniania. Wówczas objawy są już charakterystyczne dla danego narządu. Dojść może do spadku liczny białych krwinek i płytek krwi. Często dochodzi również do wypadania włosów z miejsca poddawanego leczeniu. U znacznej części osób włosy odrastają po zakończeniu terapii.

Zależnie od rejonu, w którym podawana jest radioterapia powikłania mogą być różne. Leczenie okolic szyi oraz głowy skutkować może:

  • zaczerwienieniem oraz podrażnieniem ust,
  • suchością w ustach,
  • mdłościami,
  • zmianą smaku i zaburzeniami przełykania,
  • utratą powonienia,
  • bólami uszu,
  • obrzękami oraz pojawieniem się obwisłej skóry pod brodą,
  • zesztywnieniem szczęki uniemożliwiającym otwarcie ust na taką szerokość jak przed leczeniem.

W przypadku zesztywnienia szczęki pomocne może być wykonywanie odpowiednich ćwiczeń. Gdy radioterapią objęty jest mózg, jama ustna, szyja lub też górna części klatki piersiowej to konieczne jest ścisłe dbanie o higienę jamy ustnej.

Podczas leczenia należy unikać spożywania gorących, ostry potraw trudnych do gryzienia. Warto odstawić alkohol, papierosy oraz słodycze. Dbając o higienę jamy ustnej należy pamiętać, aby wybierać produkty, np. płyny do płukania bez alkoholu. Dodatkowo gruczoły ślinowe mogą nie być tak sprawne jak przed leczenie i wówczas wytwarzają mniejszą ilość śliny. Skutkiem tego jest suchość w ustach. W tym przypadku pomocne może być popijanie niewielkich ilości chłodnych napojów przez cały dzień.

Objawy niepożądane pojawiające się po napromienianiu okolic klatki piersiowej to przede wszystkich problemy z przełykaniem. Pojawić się może również kaszel czy zesztywnienie ramion, na które pomóc mogą odpowiednie ćwiczenia. Wystąpić może także bolesność piersi oraz obrzęk powodowany przez gromadzenie się płynów w leczonym obszarze. Czasami zmianie ulega wielkość piersi. Dodatkowo skóra na klace piersiowej może wydać się nieco grubsza.

W przypadku radioterapii okolic brzucha i żołądka powikłania obejmują przede wszystkim:

  • zaburzenia w pracy żołądka,
  • biegunki,
  • mdłości.

Podczas leczenia okolic miednicy pojawić się mogą:

  • problemy gastryczne jak podczas radioterapii okolic brzucha,
  • podrażnienie pęcherza i związany z nim dyskomfort lub częste oddawanie moczu,
  • ustania menstruacji,
  • świąd okolic pochwy, a także pieczenie i suchość,
  • redukcja liczny plemników oraz osłabienie ich zdolności do zapłodnienia.

W przypadku każdego pacjenta istotnie przestrzega się podawania dawek promieniowania bezpiecznych dla każdego narządu. Jednak pojawienie się objawów uszkodzenia poszczególnych narządów oraz tkanek zależne jest również od współistniejących chorób, takich jak marskość wątroby, pylica płuc, choroby autoimmunologiczne czy też cukrzyca. Odrębną grupę skutków ubocznych stanowią powikłania późne. Mogą mieć one różną postać, od niekorzystnego efektu kosmetycznego, do objawów mogących pogarszać jakość życia. Między innymi są to:

  • złamania kości,
  • zwłóknienia skóry oraz tkanki podskórnej,
  • rozszerzenie naczynek krwionośnych,
  • przetoki,
  • zwłóknienia napromienianych części płuc, które w nielicznych przypadkach mogą skutkować dusznościami,
  • utrudnione gojenie się ran w miejscach poddawanych napromienianiu.

Mimo że powikłania występujące po radioterapii pojawiają się dosyć często i zazwyczaj są nieprzyjemne to można je kontrolować oraz próbować łagodzić. Dodatkowo w znacznej części przypadków nie są one trwałe. Jeżeli skutki uboczne radioterapii są bardzo uciążliwe to należy zastanowić się nad przerwaniem leczenia. Nowoczesne techniki radioterapii są w stanie ograniczyć ilość występujących objawów niepożądanych poprzez precyzję i dokładne dobranie dawki promieniowania. Nawet gdy całkowite wyleczenie nowotworu nie jest możliwe, to zastosowanie radioterapii może przynieść ulgę pacjentowi poprzez poprawę jakości życia wynikającą ze zmniejszenia guza, powodowanego ucisku, krwawienia czy bólu.

VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu:

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: